Het ‘horseless carriage’-syndroom in het boekenvak

Wie met een nieuwe technologie in aanraking komt, heeft de neiging om die aanvankelijk te bekijken vanuit het paradigma van de technologie die vervangen dreigt te worden. Zo werd de auto gezien als ideaal voertuig om de toenemende hoeveelheid paardenmest op de straten op te ruimen, bestonden de eerste tv uitzendingen uit opnamen van toneelspelen en de eerste websites waren niet veel meer dan digitale bedrijfsfolders.

Pas later, als de veranderde spelregels die de nieuwe technologie met zich meebrengen correct geïnterpreteerd worden, kan een technologie evolueren tot een waardige opvolger van zijn voorganger. Paard en wagen verdwenen uit het straatbeeld, de tv werd een op zichzelf staand medium en het www ontwikkelde zich tot een interactief, sociaal netwerk. De oude technologie verdwijnt, of blijft een culturele nicherol vervullen (denk aan de lp), maar marginaliseert.

Met het ebook bevinden we ons momenteel ook in die eerste fase, waarbij het digitale boek wordt gezien - en begrepen - als vervanger van het papieren boek. Alle regels van de fysieke wereld worden bijna blindelings toegepast op digitale boeken. Als je bij de bieb een ebook leent, verdwijnt deze daadwerkelijk uit het actieve aanbod, gedurende de leentermijn. De iPad toont animaties van ‘pagina’s’ die ‘omslaan’, als je aan het lezen bent. Drm moet ervoor zorgen dat je een ebook niet zomaar kunt kopiëren, net zoals bij een gewoon boek.

Ook op het gebied van de business modellen proberen alle spelers uit de huidige uitgeefwereld een rol te verkrijgen in de digitale uitgeefwereld (inclusief behoud van marges) door zoveel mogelijk vast te houden aan de spelregels die van toepassing zijn op gedrukte boeken. Ebooks bewandelen precies dezelfde weg door de waardeketen als gewone boeken en worden daardoor veel te duur, geïnfecteerd met drm en alleen leesbaar binnen het domein dat is goedgekeurd door de betreffende retailer.

Dat is niet verstandig, want de voortgaande digitalisering van het boek grijpt in op alle terreinen van de uitgeefketen; van het creatieproces tot en met distributie, verkoop en gebruik. Bovendien maakt het digitale boek zaken mogelijk die we nog niet kenden in de papieren wereld; denk aan integratie van aantekeningen en commentaren van anderen, insluiten van video, links naar andere boeken en/of websites en de mogelijkheid om elk moment geactualiseerd te worden.

Natuurlijk zijn die mogelijkheden niet altijd van toepassing. Een narratief blijft een narratief, of de letters nu gedrukt of digitaal zijn. ‘Gewone tekst’ als boekvorm zal zeker niet verdwijnen. Maar ook deze ebooks zullen onderhevig zijn aan grote veranderingen, als het gaat om distributie, vermenigvuldiging, verkoop en consumptie, en derhalve moet ook deze waardeketen zich aanpassen (inkrimpen), om te kunnen blijven voortbestaan.

Mijn uitdaging als uitgever is om het ebook niet te zien als een digitale vervanging van iets dat al bestond. Nee, het is een nieuwe uitingsvorm, die zal leiden tot andere manieren van lezen, nieuwe vormen van kennisoverdracht en daardoor een andere omgang met auteurs, vormgevers, technici, marketeers en lezers. Het ebook zal meer verweven zijn met het internet dan velen denken; netwerklogica zal een belangrijk uitgangspunt worden voor het bedenken van een nieuw fundament onder het boekenvak.

Het gedrukte boek zal niet verdwijnen, net zoals je nog altijd paard kunt rijden voor je hobby. Sommige boekenvakkers zullen niet meer op de trein willen springen en blijven vasthouden aan het boek. Bedenk echter dat de boekdrukkunst uiteindelijk ook maar een technologie is, die op haar beurt ook andere technologieën van de troon stootte. Het fysieke boek kent zeer veel voordelen, maar de vervangers die nu aan de zijlijn warmlopen zullen het nieuwe spel gaan bepalen.