‘Het academische boek gaat voorlopig niet ten onder’

In academische kringen is inmiddels de normaalste zaak van de wereld om online informatie te zoeken, te lezen, te delen, te archiveren en te annoteren. Veel tijdschriften verschijnen zowel in elektronische vorm (e-journal) als in een traditioneel gedrukte versie, waarbij de voorkeur van bibliothecarissen vaak uitgaat naar de elektronische variant; deze is immers eenvoudiger te archiveren en via meerdere kanalen te ontsluiten (goedkoper zijn elektronische abonnementen echter niet en de prijs van licenties drukt zwaar op het totaal beschikbare budget dat bibliothecarissen kunnen aanwenden voor het opbouwen van een collectie). Het academische boek – bijvoorbeeld een monografie, naslagwerk of studieboek – is anno 2008 daarentegen zelden digitaal beschikbaar, ondanks de ebook revolutie die al sinds de jaren ’90 werd aangekondigd.

Dodo or dog?
Staat ons een revolutie te wachten en verwordt het academische boek tot een dodo, een curieus papieren artefact dat het aardig doet als intellectueel verzamelobject, of blijft het boek voorlopig een dog, een trouwe academische metgezel die tot in lengte van jaren dienst doet als drager van informatie? Deze vraag werd door Abram de Swaan, Frits van Oostrom, Mariët Westermann, Ton van Raan, John Thompson en Philip Carpenter centraal gesteld.

“I don’t do print”
Volgens P.C. Hooft-winnaar Abram de Swaan (die zijn voordracht oplas van een Kindle e-reader) heeft vooral de nieuwe generatie studenten een aversie voor papier: “I don’t do print”, zei een Harvard-student toen hem een papieren reader werd aangeboden. Als het boek inderdaad digitaal wordt dan zal de rol van uitgevers veranderen of zelfs minimaliseren, tenzij deze in staat is om een boek in meerdere gedaanten te ontsluiten, bijvoorbeeld als hardcover, paperback, en ebook, meent De Swaan. Uitgevers die een eigen gezicht ontwikkelen met hoogstaande publicaties zijn daarbij in het voordeel. Anders kunnen auteurs net zo goed zelf voor uitgever gaan spelen. Voor de academische auteur is geld overigens geen belangrijke drijfveer om te schrijven: “Rather unpaid than unread”, meent De Swaan. Hij waarschuwde wel voor de houdbaarheid van ebooks: “wie kan er nog overweg met WordStar documenten?”

Toekomstige boek is boek+site
Frits van Oostrom (historisch letterkundige) ziet meer in een combinatie van print plus website. Zo wordt zijn nieuwste boek ‘Stemmen op schrift’ vergezeld door een website www.stemmenopschrift.nl. Op deze site staan niet alleen links en noten, maar ook audiofragmenten, errata en bestaat de mogelijkheid om te discussiëren over het boek. Op deze wijze verwordt een boek van een statisch object tot een meer dynamisch geheel, dat beter aansluit bij het proces dat wetenschap is. Overigens toonde Van Oostrom zich geen fan van volledig elektronische disseminatie van het boek. “Heeft u wel eens 400 pagina’s van een scherm gelezen?”, antwoordde hij op de vraag hoe hij dacht over het ebook.

Kunstliteratuur
De kunstgeschiedenis zou zeker baat kunnen hebben van een mogelijke evolutionaire vervolgstap op het bekende boek, in de vorm van een multimediale publicatie, betoogde Mariët Westermann van de New York University. Juist lezers van geïllustreerde kunstliteratuur zouden veel baat hebben bij online beschikbaarheid. De kwaliteit en inbedding van de afbeeldingen zijn nog niet eens het grootste probleem, maar vooral het verkrijgen van licenties voor online publicatie is wel een (kostbaar) obstakel. Daarnaast is dateerbaarheid van elektronisch materiaal een vraagstuk dat meer aandacht verdient.

Bibliometrisch onderzoek
Een interessant perspectief op het academische boek werd geboden door Ton van Raan, die in Leiden onderzoek doet naar bibliometrische methoden. In de stm (science, technology, medicine) wetenschappen wordt voornamelijk gepubliceerd middels artikelen in journals, en de citation index wordt gebruikt om de ontwikkeling van de wetenschap te peilen. Sociale wetenschappers publiceren (en citeren) echter vaker in boekvorm. Daardoor vallen deze publicaties buiten de traditionele bibliografische meetmethoden. Door analyse van catalogi van bibliotheken kan men nu ook de web of science voor boeken in kaart brengen, waardoor beter inzicht wordt verkregen in de verspreiding van academische boeken over bibliotheken wereldwijd.

Een boek als sociaal object
De auteur van het bekende Books in the Digital Age, de socioloog John Thompson, waarschuwde het publiek vooral tegen de te enge definities van het boek die vaak door technologisch georiënteerde uitgevers of auteurs worden gehanteerd. Een boek is een sociaal fenomeen met een eigen sociale betekenis, niet slechts een dataverzameling die net zo goed van papier als van een scherm gelezen kan worden. Bovendien is er geen sprake van één type publicatie, maar bestaan er vele typen publicaties, waarbij voor elk type weer andere spelregels gelden. Wat werkt voor romans hoeft niet te werken voor academische boeken en vice versa. Natuurlijk zijn er vele voordelen te noemen die gelden voor ebooks, zoals doorzoekbaarheid, toegankelijkheid en multimediale toepassingen, maar voordat het ebook een rol van betekenis krijgt zijn er nog vele vragen te beantwoorden. Overigens is Thompson van mening dat uitgevers achter de schermen al een digitale revolutie hebben doorgemaakt, namelijk in het productieproces van het boek, en zijn ze daardoor misschien beter voorbereid op de toekomst dan sommige onheilsdenkers beweren. Alle stadia zijn al gedigitaliseerd, alleen het eindproduct is nog een analoog fenomeen. Uitgevers kunnen maar het beste afwachten en snel reageren zodra de eindgebruiker zijn keuze heeft gemaakt.

Ebook gratis, gedrukt boek niet
Tot slot deelde Wiley-Blackwell uitgever Philip Carpenter zijn ideeën over het verschil tussen de stm (science, technology and medicine) en hss (humanities and social sciences) werelden. Steeds vaker zullen elektronische versies van boeken gratis aangeboden worden, is zijn stelling. Door gebruik van print on demand zullen papierliefhebbers altijd de mogelijkheid houden om het werk fysiek in handen te houden. Voor de hss is het vooral zaak om potentiële institutionele afnemers van elektronische boeken te interesseren, zoals bibliothecarissen en wetenschappelijk personeel. Vooral studieboeken voor brede doelgroepen en encyclopedieën zullen een glorieuze online toekomst tegemoet gaan, aldus Carpenter.

Conclusie: het academische boek is nog lang geen dodo
De conclusie van de dag was dat het academische boek nog springlevend is, of om het in de woorden van één van de sprekers te zeggen, “this dodo has a lot of dying to do”. Natuurlijk zijn er vragen die opgelost moeten worden voordat het boek een succesvolle transitie naar de online wereld kan maken. Niet de technologie, maar de culturele context moet daarbij in het oog worden gehouden. In de ogen van de sprekers kan het ebook prima naast het gedrukte boek coëxisteren, beide vormen bedienen een eigen doelgroep. Verder zal er altijd wel een verschil blijven in publicatiewijze tussen de technische wetenschappen (journals) en sociale wetenschappen (boeken), dus het academische boek blijft, digitaal of niet. Als belangrijkste doelgroep van ebooks worden de bestaande institutionele afnemers genoemd. Mij viel op dat de woorden “the long tail” geen enkele keer werden uitgesproken, juist de brede online beschikbaarheid van zeer uiteenlopend academisch werk zou bibliotheken moeten aanspreken, maar wellicht is dat onderwerp van een volgende conferentie.

Opvallend was ook dat op deze conferentie het ebook vooral werd gezien als een online (multimediaal) document, dat je van een computerscherm leest (of beter gezegd: gebruikt), in plaats van een 'traditioneel' bestand dat je bijvoorbeeld op een e-reader kunt lezen. Vanuit dat sociaal-culturele perspectief is het begrijpelijk dat men nog geen hoge pet opheeft van digitaal lezen en het ebook niet ziet als vervanging van het gedrukte boek. Ik zelf ben van mening dat als je deze discussie vanuit een technologisch determinitisch perspectief bekijkt de uitkomst van de conferentie radicaal anders geweest zou zijn.